Foto’s-Esch
Esch
Esch is een dorp in
Noord-Brabant, en sinds 1996 onderdeel van gemeente Haaren.
Voor die tijd was Esch een
van de kleinste zelfstandige gemeentes in Noord-Brabant.
Binnen de bevolking van
Esch waren er meerdere voorkeuren voor samengaan met andere gemeenten: ofwel
Boxtel of Vught ofwel Haaren.
De keuze voor Haaren is
mede ingegeven door een langer bestaande ambtelijke samenwerking met de
toenmalige gemeentes Haaren en Helvoirt,
welke beide ook zijn
opgegaan in de nieuwe gemeente Haaren.
Geschiedenis:
Esch ligt op een zandige
hoogte in het landschap.
Het gebied was al bewoond
in de Late Bronstijd, tussen de 12e eeuw v.Chr. en 50 n.Chr.
Daarnaast werden er veel
voorwerpen uit de Romeinse tijd gevonden nabij twee Romeinse villa’s,
waarschijnlijk vanwege de
geografische ligging bij een punt waar de Essche
Stroom en de Kleine Aa samenkomen.
De zeven Romeinse graven
in Esch worden gerekend tot de categorie van de zogeheten tumulusgraven, uit de
periode circa 175 tot 250 na Christus.
De graven bevonden zich op
de Kollenberg en op een terrein aan de Haarenseweg
met de naam Hoogkeiteren.
Zie Opgravingen te Esch.
Het dorp is dan ook bekend
door de tussen 1950 en 1961 blootgelegde grafheuvels uit de Romeinse tijd.
Later ontwikkelde zich geleidelijk
een lintvormige nederzetting op een oeverwal langs de Essche
Stroom met twee beekovergangen:
één richting
Haaren en één richting Vught.
In de Middeleeuwen
behoorde Esch tot het Kwartier van Oisterwijk van de Meierij van
‘s-Hertogenbosch.
Het beschikte over een
eigen schepenbank.
Groot was de plaats nooit.
In 1438 waren er ongeveer
250 inwoners, in 1815 waren dat er 324 en in 1870 waren er 500 inwoners.
In 1955 waren er 1000 en
in 1971 waren er 1500 inwoners.
Toen de gemeente in 1996
werd opgeheven waren dat er 1.959.
Tussen 1450 en 1500 werd
de gotische Sint-Willibrorduskerk gebouwd.
De middeleeuwse toren
hiervan is bewaard gebleven.
De kerk werd in 1856 door
een neoclassicistische kerk vervangen en deze werd op haar beurt in 1927 door
de huidige kerk vervangen.
Esch had echter reeds
vóór de 15de eeuw een kerk.
Op 23 mei 1301 bevestigde
hertog Jan II van Brabant, dat de lieden van de “parrochie
de Eske” vanouds een jaarlijkse cijns betaalden
over de gemene gronden,
die “Craiebrouch, Asghbruuc
en Coye” werden genoemd.
In 1491 werd het
Mannengasthuis gesticht dat tot 1953 dienst heeft gedaan.
In 1501 werd Kasteel
Baarschot gebouwd. Van dit slotje is nog een deel aanwezig in een hoeve.
Ten zuiden van de
Kouterakker, maar aan de noordzijde van de Essche
Stroom, lagen vroeger drie omgrachte huizen:
Zwanenburg, Koolwijk (bij
de Koolakker) en Ruiting.
Op Zwanenburg (Swaenenborch), dat grenst aan Ruiting,
werd in 1970 de pannenbakkerij uit de Romeinse tijd ontdekt (oudste vermelding
1579).
Huis de Ruiting (Ruutdonc, Rudonc, Ruydonck, Roudonck, Ruytingh) wordt voor
het eerst vermeld in 1386.
Andere omgrachte
huizen met visserijrechten waren: een boerderij aan de Eschervoort
(vermeld voor 1655), het Oude Mannengasthuis,
De Spanckert,
Baerschot en huis De Leeuwenborg.
De veldnaam Kouter (Kouterken, Heikouteren of Kouteren, Kouteracker) met een
oudste vermelding in 1397
is vermoedelijk van
Romaans-Merovingsch oorsprong.
Op de Kouterakker werd in
een veel ouder urnenveld de vier rijke tumulusgraven ontdekt.
In 1856 kwam er een
raadhuis, nadat voordien een aanbouwtje aan de kerktoren als zodanig dienst
deed.
In 1969 werd de
aanliggende burgemeesterswoning bij het raadhuis getrokken en kwamen er andere
voorzieningen in het oude raadhuis.
Uiteindelijk werd er nog
een raadszaal en een politiepost in het oude raadhuis gebouwd totdat in 1996 de
gemeente werd opgeheven.
Esch heeft tussen 1892 en
1935 een eigen station gehad aan de spoorlijn Utrecht-Boxtel.
Het gebouw zelf stamde al
van 1860 en heeft tot 1970 bestaan.
In 1895 werd de eerste
steen gelegd voor het klooster Sancta Monica en in
1896 trokken de Witte Zusters in dit gebouw,
dat was ontworpen door de Boxtelse architect J. de Vries-Paddenburg.
Later werd hier nog van
alles bijgebouwd, het laatst in 1977 toen het Afrikapaviljoen werd gebouwd.
In 2005 werd het klooster
verlaten en opgekocht door een projectontwikkelaar.
In 2012 is het klooster in
gebruik genomen als appartementencomplex en zijn in het park 24
eengezinswoningen gebouwd,
op de plek van het vroegere
Afrikapaviljoen.
Bezienswaardigheden:
Het Mannengasthuis op het
goed "Emerhorst" is bij testament 1491
gesticht door Maarten van Elmpt en zijn vrouw Ida Roetaert.
In 1803 is het toenmalige
rijksmonument herbouwd.
Het bevindt zich aan de Haarenseweg en heeft tot 1953 dienstgedaan als behuizing
voor zes bejaarde mannen.
Ondanks enkele
verbouwingen is het goed bewaard gebleven.
Sint-Willibrorduskerk uit
1927.
De kerktoren stamt uit de
tweede helft van de vijftiende eeuw.
De pastorie naast de kerk
werd in 1873 gebouwd, ter vervanging van oude pastorie en voormalige schoolhuis
aan de Leunisdijk.
Boerderij Postelstraat 76,
reeds genoemd in 1611, is een kortgevelboerderij met een 18e-eeuwse Vlaamse
schuur.
In de 18e eeuw was de
hoeve eigendom van hoge militairen, waarna ook de familie Limburg-Stirum nog eigenaar was.
Tot 1968 was het een
boerderij en na de restauratie van 1971 werd het een woning.
Een kortgevelboerderij aan
de Witvensedijk uit 1662 met een schuur uit 1758.
Diverse andere monumentale
boerderijen, zoals de achttiende-eeuwse hoeven aan de Pickensteeg
1 en de Gestelseweg 1;
een achttiende-eeuwse
langgevelboerderij aan de Lochtenberg 5;
19e-eeuwse boerderijen aan
de Broekstraat 1 en 3, Groenendaal 2 en Postelstraat 21.
Het vroegere schoolhuis op
de Leunisdijk. Boven de voordeur bevindt zich nog een gevelsteen uit 1777.
Het oude gemeentehuis uit
1856.
Essche
molen, het restant van een windmolen uit 1886.
De Essche
schors- en graanmolen werd gebouwd in 1875 door de Schijndelse
hoofdonderwijzer H. Fick, met zijn zoon Hendricus als eerste molenaar.
Na een brand in 1886 weer
geheel herbouwd.
De Mariakapel uit 1946 aan
de Leunisdijk, gebouwd ter herinnering aan de bevrijding van Esch, met
muurschilderingen uit 1983 door mevr. Kat-Van Hulten.
De Essche
Bierpomp, uit 1965, waarop zich een bronzen Bacchusbeeldje bevindt, vormt het
middelpunt van de Bierpompfeesten,
op die éne dag in
het jaar dat er geen water, maar bier uit deze pomp tevoorschijn komt.
Het beeldje is een replica
van een in 1960 in een Romeins graf gevonden barnstenen beeldje.
Natuur en landschap:
Het kleine grondgebied van
de voormalige gemeente ligt vrijwel geheel in het stroomdal van de Essche Stroom
en wordt voornamelijk door
landbouwgrond ingenomen.
In de onmiddellijke
nabijheid liggen landgoederen en natuurgebieden als Sparrenrijk in het oosten,
Beukenhorst in het noorden
en in het westen het
landgoed Jagershagen en het natuurgebied Helvoirts Broek.
(Wikipedia)
De
Kleine AA
(Foto:
18 juli 2013)
Ons
Café – Leunisdijk 28
(Foto:
18 juli 2013)
Leunisdijk
(Foto:
18 juli 2013)
Tapperij
’t Praathuijs (1) – Dorpsstraat
(Foto:
18 juli 2013)
Tapperij
’t Praathuijs (2) – Dorpsstraat
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
3
(Foto:
18 juli 2013)
Achterzijde
Dorpsstraat 3
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
1
(Foto:
18 juli 2013)
Idem
(Foto:
18 juli 2013)
Marktplein
(Foto:
5 augustus 2014)
Marktplein
2 (en de dorpspomp)
(Foto:
18 juli 2013)
Idem
(Foto:
18 juli 2013)
Postelstraat
1
(Foto:
18 juli 2013)
Idem
(Foto:
18 juli 2013)
Pannenkoekenhuis
Het Betoverde Bos – Haarenseweg 4
(Foto:
18 juli 2013)
Haarenseweg 5
(Foto:
18 juli 2013)
Idem
(Foto:
18 juli 2013)
Bedrijfspand
– Haarenseweg 5
(Foto:
18 juli 2013)
Haarenseweg 8
(Foto:
18 juli 2013)
Haarenseweg 10 en 12
(Foto:
18 juli 2013)
Haarenseweg 14, 16 en 18
(Foto:
18 juli 2013)
Idem
(Foto:
18 juli 2013)
Marktplein
/ Leunisdijk
(Foto:
18 juli 2013)
Postelstraat
6
(Foto:
18 juli 2013)
Postelstraat
12 en 14
(Foto:
18 juli 2013)
Leunisdijk
2
(Foto:
18 juli 2013)
Leunisdijk
1 t/m 5
(Foto:
18 juli 2013)
Leunisdijk
7 en 9
(Foto:
18 juli 2013)
Leunisdijk
11 en 13
(Foto:
18 juli 2013)
Leunisdijk
15 t/m 19
(Foto:
18 juli 2013)
Leunisdijk
8
(Foto:
18 juli 2013)
Leunisdijk
(Foto:
18 juli 2013)
Groenweg
1
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
(Foto:
18 juli 2013)
Ingang
kapel (oude toren)
(Foto:
18 juli 2013)
Pastorie
– Dorpsstraat 10
Rijksmonument
uit 1890
(Foto:
18 juli 2013)
http://rijksmonumenten.nl/monument/517026/pastorie/esch/
Dorpsstraat
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpshuis
De Es – Dorpsstraat 5C
(Foto:
18 juli 2013)
Sint
Willibrorduskerk (en de oude toren)
(Foto:
18 juli 2013)
http://www.reliwiki.nl/index.php?title=Esch,_Dorpsstraat_8_-_Willibrordus
Begraafplaats
(Foto:
18 juli 2013)
Hoofdingang
Sint Willibrorduskerk
(Foto:
18 juli 2013)
De
Essche Molen uit 1886 – Dorpsstraat 23A
(Foto:
18 juli 2013)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Essche_molen
Dorpsstraat
30
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
25
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
15 t/m 23
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
13
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
7 en 9
(Foto:
18 juli 2013)
Zorgcentrum
Sint Jozef en klokkentoren
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
20
(Foto:
18 juli 2013)
Dorpsstraat
18
(Foto:
18 juli 2013)
Postelstraat
76 (pand is van 1611)
(Foto:
18 juli 2013)
De
Postelhoeve – Postelstraat 21 (pand is van 1894)
(Foto:
18 juli 2013)
Basisschool
Willibrordus – Postelstraat 19A
(Foto:
18 juli 2013)
Essche Stroom (1)
(Foto:
18 juli 2013)
Essche Stroom (2)
(Foto:
18 juli 2013)
Haarenseweg 20
(Foto:
18 juli 2013)
Idem
(Foto:
18 juli 2013)
Idem
(Foto:
18 juli 2013)
V.V.
Essche Boys – Witvensedijk
2A
(Foto:
18 juli 2013)
Haarenseweg 24
(Foto:
18 juli 2013)
Haarenseweg
(Foto:
18 juli 2013)
Haarenseweg 17
(Foto:
18 juli 2013)
Mariakapelletje
– De Ruiting 4
(Foto:
18 juli 2013)
Hoek:
Leunisdijk / Nergena
(Foto:
22 juli 2014)
Hoek:
Esscheweg / Hal
(Foto:
5 augustus 2014)
Villa
Esschenreen – Gestelseweg 10
(Foto:
5 augustus 2014)
Voormalig
klooster Sancta Monica – Gestelseweg
8
(Foto:
5 augustus 2014)
http://reliwiki.nl/index.php?title=Esch%2C_Gestelseweg_8_-_Sancta_Monica
Idem
(Foto:
13 augustus 2014)
Gestelseweg 6
(Foto:
13 augustus 2014)
Overweg
Gestelseweg / Runsdijk
(Foto:
5 augustus 2014)
Idem,
met gesloten bomen
(Foto:
28 augustus 2018)
Idem:
“zoefff”
(Foto:
28 augustus 2018)
Hoek:
Runsdijk / Heikant
(Foto:
5 augustus 2014)
Runsdijk
– Esch
(Foto:
5 augustus 2014)
Hoeve
Breeacker - Gestelseweg 1
(Foto:
13 augustus 2014)
Villa
Leeuwenrode – Esscheweg
(Foto:
13 augustus 2014)
Het
haventje van Esch
(Foto:
28 augustus 2018)
Idem
(Foto:
28 augustus 2018)
Stuw
- Kollenberg
(Foto:
18 september 2018)
Mijn indruk van Esch: Ook
in Esch was ik nog nooit geweest. Toch is Esch wat groter dan ik aanvankelijk
voorstelde. Er staan best wel een flink aantal monumentale panden in het dorp
en het doet allemaal sfeervol aan. De kerktoren is een echte bezienswaardigheid
en stamt uit de vijftiende eeuw, er is nu een kapel in gevestigd. Het is heel
aangenaam door de diverse straatjes te wandelen en er is ook de nodige horeca
aanwezig. Ook in de wijde omgeving van Esch zal ik nog wel ’n kijkje gaan
nemen en zal vast en zeker nog wel verrassende dingen tegenkomen.
Foto’s:
Kees Wittenbols ©
18
juli 2013
Ga naar foto’s van dorpen rond
Breda